فلسفه و فضای مجازی[1]

دکتر رضا داوری اردکانی رئیس فرهنگستان علوم

تکنولوژی را معمولاً شبکه ­ای از ابزارها و ماشین ­ها و ابزار فنی می ­دانند که آدمیان به مدد علم و مهندسی آنها را به عنوان وسیله ­ای برای آسان کردن کارها و رسیدن به مقصودهای خود می ­سازند. گاهی نیز تکنولوژی به شیوه ­های فنی ساختن و پرداختن ابزارها و وسایل اطلاق می­ شود. این وصف از آن جهت که ما وسایل تکنیک را به کار می­ بریم درست است اما عیبش اینست که ما را به این توهم دچار می ­کند که این وسایل و روش ­ها را با اختیار یا بر اثر پیشرفت قهری ساخته و ابداع کرده­ ایم و با آنها هر چه بخواهیم می­ کنیم و هر وقت بخواهیم از آنها رو می­ گردانیم یا از میان آنها صرفاً مفیدها را برمی­ گزینیم و مضرها را وا می­ گذاریم. از لوازم این توهم یکی هم اینست که لابد اگر تکنولوژی مضر وجود دارد آن را بدان و فاسدان به قصد سوءاستفاده ساخته­ اند. گویی از یاد برده­ ایم که بمب­ های اتمی و هیدروژنی و سلاح ­های میکروبی و شیمیایی و همه تکنولوژی­ های خطرناک را بعضی از بزرگترین و بافرهنگ­ترین دانشمندان اروپا و امریکا ساخته ­اند. آنها تصمیم نگرفته­ اند که بمب و سلاح بسازند بلکه پژوهندگانی بوده­ اند که در مسائل علم زمان پژوهش کرده و در اجرای برنامه توسعه علم و تکنولوژی مشارکت کرده ­اند ظاهراً چون ما به تکنولوژی نیاز داریم و وسایل آن را به کار می­بریم به آسانی گرفتار این پندار می­ شویم که قدرت علم و تکنولوژی از آن ماست غافل از اینکه ما از آن جهت می­ توانیم از وسایل تکنیک بهره ببریم که به عالم تکنیک تعلق داریم و به هر نسبت که این تعلق بیشتر باشد بهره و بهره ­برداریمان نیز بیشتر است. تا نیمه دوم قرن بیستم فهم و درک این قضیه که علم جدید علم تکنولوژیک است و تکنولوژی صرفاً وسیله ­ای نیست که ما آن را مصرف کنیم بسیار دشوار بود اما در زمان کنونی با پدید آمدن وسایل ارتباطی و تکنولوژی­ های اطلاعاتی آدمیان در وضعی قرار گرفته­ اند که گاهی برنامه زندگی و فکر و عمل هرروزیشان را نیز فضای مجازی معین می­ کند. آنها به این عالم عادت کرده ­اند. در چنین شرایطی طبیعی است که وقتی در خود نظر می­ کنند قدرت فضای مجازی را در آیینه وجود خود ببینند و خود را همه توان و منشأ این قدرت بیابند. مع ­ذلک در سی چهل سال اخیر نه فقط همبستگی و یگانگی میان علم و تکنولوژی کم و بیش نمایان شده است، بر وسیله انگاشتن تکنولوژی هم کمتر اصرار می­ شود و چگونه می ­توان فضای مجازی را - که تا چندین سال پیش از آن خبر نداشته­ ایم و هرگز تقاضای وجودش نکرده بودیم - وسیله انگاشت. این فضا که با مجموعه ­ای از کدها و رمزها سامان یافته است ما را در خود فرو م ی­برد و چشم ­ها و گوش ­ها ناگزیر باید از طریق آنها چیزها را ببینند و فراگیرند. البته همه می­ توانند نظر خود را هر چه باشد در فضای مجازی اعلام کنند و حتی اصحاب معرفت ممکن است از طریق آن به تبلیغ و ترویج معارف دینی و تعلیم عرفان و فلسفه بپردازند. اما هر چه در این فضا وارد شود به رنگ آن در می­آید. در فضای مجازی چشم­ها و گوش­ ها مثل همه چیز دیگر به هم خیلی نزدیک و شبیه می­ شوند و بیشتر حرف­ها و چیزهای مشابه را می­ بینند و می­ شنوند. نکته دیگری که باید به آن توجه کرد اینست که با پدید آمدن ابزار ارتباطی، عالم انسانی و وجود آدمیان هم دگرگون می ­شود وجود آدمی در عوالم تاریخی امر ثابتی نیست. فضای مجازی را هم قائم به وسایل ارتباطات و اطلاعات نباید دانست بلکه این وسایل با فضای مجازی به وجود می­ آیند و در فضای مجازی به کار می­ روند. اکنون در همه جا مردمان هم مهیای زندگی در فضای مجازی شده­اند و با قواعد و قوانین آن زندگی می ­کنند. این معنی دار است که کشورهای در حال توسعه در ابتدا از کامپیوترها به عنوان ماشین حساب استفاده می­­کردند اما به محض اینکه با امکان­های دیگرش آشنا شدند، از اقتضاهای آن پیروی کردند. از جمله اوصاف اصلی فضای مجازی اینست که استبداد خود را آشکار نمی­ سازد و راه ورود بر هیچ چیز را نمی­ بندد و با هیچ چیز مخالفت نمی­کند و میان چیزها تفاوت نمی­گذارد. هنر و دین و سیاست و علم همه می­توانند در این عالم وارد ­شوند و کم و بیش وارد شده ­اند اما آنها هر چه باشد با ورود در این عالم جزئی از جهان مجازی و وهمی می­ شوند. حتی چنانکه گفته شد درس دین و عرفان و فلسفه را هم می­ توان در این فضا آموخت اما باید تحقیق کرد که فلسفه مثلاً در این فضا چه وضع و صورتی پیدا می­کند و مخاطبش کیست و چه می ­تواند بکند؟ برای پاسخ دادن به این پرسش باید پرسید که فضای مجازی چیست. از جمله صاحبنظران معاصر که در این پرسش تأمل کرده ­اند، بودریار فیلسوف و جامعه­ شناس فرانسوی است. به نظر او زمانی بود که علم، علم جهان فی­ نفسه بود و در دوره مدرن علم به گزارش واقعیت مبدل شد اما در زمان ما که همان زمان فضای مجازی است هر چه هست گزارش­ها و رمزها و کدها است. این کدها و رمزها هیچ مرجعی ندارند و با میزانی سنجیده نمی­شوند یعنی اگر در گذشته امور خیالی و وهمی مرجعی در مراتب وجود داشتند در فضای مجازی خیال و وهم اموری در برابر حقیقت و وجود نیستند و به چیزی که موجود باشد باز نمی­گردند بلکه عدمند. فضای مجازی سراسر روی زمین را به جهان خیال­ ها و اوهام بدون مرجع و بی پشتوانه مبدل کرده است. بودریار گفته است که اکنون به جای اینکه مثل لایب نیتس بپرسیم موجودات چرا هستند و عدم نیستند باید بپرسیم چرا هیچ چیز نیست و همه چیز سراسر عدم است و عجیب اینکه او این عدم را واقعیت و موجودیت شدید می­دانست. این صورتی از فلسفه جهان مجازی است و پیداست که چنین رأی و نظری جز در فضای مجازی نمی­توانست به وجود آید. به نظر بودریار اگر عالم مجازی در نظر ما طبیعی و عادی می­نماید از آن روست که پیوسته و با انواع حیله­ ها رو نهان می­ کند. این فیلسوف با اقتباس تمثیلی از بورخس گفته است فضای مجازی نقشه کاملی از جهان است که سراسر روی زمین را پوشانده است و آدمی دیگر با زمین خود کاری ندارد و روی نقشه زندگی می­کند به این جهت کسی نمی­ داند که زیر پایش چیست. در و دیوار هم سعی می­ کنند که بگویند این نقشه نیست، سرزمین است. بودریار دیزنی لند را هم شاهد می آورد. دیزنی لند فضایی است که ما را به عوالم خیالی و به رؤیاها می ­برد. گویی می­ خواهد به ما بگوید که فضای بیرون از دیزنی لند فضای حقیقی است (بودریار می­ توانست نتیجه بگیرد که فضای دیزنی لند حقیقی ­تر از فضای مجازی است زیرا در قیاس با فضای بیرون ساخته شده است).شاید او حق داشت که می ­گفت در فضای مجازی مرجعی وجود ندارد و این کدها و رمزها هستند که وجود استقلالی دارند اما آیا او خود در این فضا و با مقتضیات این فضا نیندیشیده و به کلی از آن آزاد و مستقل بوده است. آیا قول خود او درباره وجود و عدم مرجع ندارد به نظر می­ رسد که مرجع آراء او فضای مجازی است. اگر فضای مجازی نبود نه فقط بودریار بلکه سوفسطایی­ ترین سوفسطاییان نمی ­توانست پرسش از عدم را به جای پرسش از وجود بگذارد. فلسفه در فضای مجازی به هر سرنوشتی دچار شود می­ توان همچنان امیدوار بود که روزنه­ های تفکر حتی با غلبه فضای مجازی بسته نشود.

 

[1] - متن سخنرانی در همایش فلسفه در مواجهه با فضای مجازی، 31 اردیبهشت 1396

1000 کاراکتر باقی مانده


جدید ترین تصاویر

سمینار چالش های آموزش زیست شناسی (96/07/13)_3
سخنرانی آیت الله دکتر سیدمصطفی محقق داماد به مناسبت ایام شهادت امام علی(ع)_4
سخنرانی
سخنرانی گروه علوم دامپزشکی (96/06/19)_6

پخش فیلم