مراسم معرفی و تجلیل از پژوهشگران جوان برجسته رشته های علوم پایه کشور، منتخب فرهنگستان علوم، روز پنجشنبه 31 خردادماه برگزار می شود


روز پنجشنبه 9 اردیبهشت 95 از مجموعه سخنرانی های مغز، شناخت و رفتار، آقای دکتر رضا نیلی پور عضو وابسته و رئیس شاخه زبان شناسی فرهنگستان علوم سخنانی با عنوان «آیا نظریه های ذهن در جستجوی کشف شیوه معناداری ذهن هستند؟»  ایراد کرد. خلاصه سخنان ایشان بدین شرح است:

آیا نظریه های ذهن درجستجوی کشف شیوه معنا داری ذهن هستند؟

دکتر رضا نیلی پور

چکیده

پاسخ کلی به این پرسش مثبت است. یعنی همه علوم براساس یک نظریه استعاری ذهن    به بدنبال کشف شیوه معنا دار شدن ذهن بوده اند. ولی تنوع نظریه ها حاکی از آن است که هر کسی از ظن خودشد یارمن! گویا هرنظریه ذهن بازتاب وپاسخگوی درک دوران خود ازماهیت هستی و وجود بوده است؟ بطوری که درمتون تاریخ فلسفه علم وعلوم شناختی آمده بشرازدیربازدرباره "نفس"، "وجود" و"ماهیت هستی" دست به فلسفه ورزی ونظریه پردازی زده وهمواره درتلاش بوده تا درباره ماهیت هستی و وجود وبه تعبیرامروزی آن درباره "نظریه ذهن"، دست به یک جمع بندی معقولی بزند. عموما حاصل این جمع بندی ها درقالب یک مکتب فلسفی ویا نظریه علمی و جهان بینی خاص بیان شده است. گویا فلاسفه پیش ازظهورعلوم مدرن وحتی پیش ازعصرروشنگری درنظریه پردازی های خود درباره شیوه معنی دارشدن ذهن وهستی ووجود پیشتاز بوده اند. معمولا درمتون فلسفی ازهر نظریه ذهناستعاری به عنوان نوعی جهان بینی یا مکتب فلسفی یاد شده است. البته علاوه برفلاسفه ادیان مختلف نیزدرزمینه ماهیت "نفس" و"وجود" به شیوه های استعاری نظریه پردازی های خاص خود را کرده اند که درمحدوده بحث ما نیست. ولی اززمانی که انسان توانست خود را از قید و بند های معرفت شناختی حاکم درقرون وسطی رها کند و آزادانه در باره نظریه ذهن بیندیشد دست به نظریه پردازی های جدیدی زد و بدین ترتیب بود که علوم جدید شکل گرفت.

علوم جدید و بویژه علوم عصب شناسی، روان شناسی وزبان شناسی ازعصرروشنگری به بعد با تاثیر پذیری ازبعضی از مکتب های فلسفی پیشین درباره نظریه ذهن و شیوه معنی دارشدن آن به نظریه پردازی های جدید ی پرداختند. شاید بعضی ازنام گذاری ها ومرزبندی های رایج برای علوم جدید بویژه برای علوم انسانی ازدوره رنسانس به بعد نشات گرفته از پاره ای محدودیت هایی است که نظریه پردازی های پیشین درباره ماهیت وشیوه معنی دارشدن ذهن به آن ها تحمیل کرده است.

براساس همین برداشت هاست که هریک ازعلوم معروف به علوم انسانی مانند زبان شناسی، روان شناسی، فلسفه و حتی عصب شناسی کلاسیک متعهد به "نظریه ذهنی" شده اند که ازنظر "چیستی" و"روش شناختی"  با روند یادگیری های انسان و مبانی تکوین فردی وتکوین نوعی آنچه در مغز انسان می گذرد سازگاری زیادی ندارد.شاید زبان شناسی ساختارگرای بلوم فیلدی و روان شناسی رفتارگرای اسکینری که تا نیمه ی اول قرن بیستم رواج داشت نشات گرفته ازمحدودیت های جهان بینی عصر رنسانس برای شیوه معنی دار شدن ذهن باشد. به نظز می رسد عصب شناسی کلاسیک هم از همین محدودیت ها بی نصیب نمانده باشد.

 ولی نتایج جهان بینی عصرروشنگری وفجایع جنگ های اول و دوم جهانی برای نظریه های ذهن علوم انسانی متکی به مطالعه ی رفتاربیرونی هشداری بود برعلیه جهان بینی رفتار گرایی که گویی پاسخگوی همه خواسته های جنگ طلبانه انسان نبود. ازهمین روبود که بالاخره علوم انسانی کلاسیک با علوم دیگرازجمله با علوم مهندسی گرد هم آمدند وبرای رسیدن به پرسش جدیدی برای نظریه ذهن طرحی نوریختند وعلوم شناختی جدیدی را دردانشگاه ام.آی.تی. پایه ریزی شد که هم ازنظر"چیستی" وهم "روش شناختی" بر اساس اصول منطق صوری هماهنگ بود. به تعبیری می توان گفت پیام طرفداران این علوم شناختی به رفتارگرایان پیشین این بود که: ما برون را ننگریم و قال را- بل درون را بنگریم و حال را!

 درحقیقت رواج این گروه ازعلوم شناختی که ازنیمه دوم قرن بیستم شکل گرفت از نظر"چیستی" و"روش شناختی" به نظریه ذهن جدیدی متعهد شد که در متون ازان به "خرد گرایی" یاد می کنند.  این تحول معرفت شناختی جدید را لیکاف وجانسن با عنوان علوم شناختی نسل اول و بعضی ازروان شناسان با عنوان انقلاب اول معرفت شناختی معرفی کرده اند. اگرچه انقلاب اول معرفت شناختی درعلوم انسانی و بویژه درزبان شناسی، روان شناسی و فلسفه برای چندین دهه رونق و پویایی جدیدی فراهم کرد، ولی چون از نظر روش شناختی به اصول منطق صوری دل بسته بود، علوم انسانی را هم به شیوه های محاسباتی منطق صوری محدود کرد و در مجموع دستآورد عمده آن دسترسی به تکنولوژی ها وسلاح های جنگی پیشرفته ترازدوران پیشین وازنظرتربیتی گرایش به جهان بینی انسانی ماشینی و بیگانه ترازدوران پیشین خود شد. ولی دل بستگی بیش ازحد جهان بینی  علوم شناختی به اصول و روش شناسی منطق صوری به تدریج از طرف گروه هایی ازمتفکران علوم انسانی مورد ایراد قرار گرفت و سرانجام تحول معرفت شناختی جدیدی شکل گیری گرفت که به تعبیربعضی ازروان شناسان منجر به انقلاب دوم معرفت شناختی شد. لیکاف وجانسن ازاین تحول جدید درجهان بینی علوم شناختی با عنوان علوم شناختی نسل دوم یاد کرده اند.

 خلاصه آنکه با پشت سرگذاشتن عصرروشنگری و پس ازفجایع جنگ دوم جهانی دو انقلاب معرفت شناختی درعلوم انسانی یا علوم شناختی اتفاق افتاده که درباره نظریه ذهن هم از نظر"چیستی" و هم "روش شناختی" ادعا های متفاوتی دارند و برای رسیدن به نظریه ذهن با تکیه بریافته های پیشینیان جهان بینی جدید ی را پیشنهاد کنند.

 در این گفتارتلاش خواهیم کرد تفاوت های اساسی معرفت شناختی نظریه ذهن این دو انقلاب معرفتی را ازنظر"چیستی" و "روش شناختی" به بحث گذاشته و علل وعوامل به چالش کشیده شدن سلطه بیش از دو هزارو اندی ساله فرضیه هاو نظریه های فلسفی غرب درباره اندیشه های پیشینی که لیکاف و جانسن مدعی آن هستند را به بحث بگذاریم.

یک پرسش اساسی که می توان برای جهان بینی نظریه ذهن مطرح کرداین است که آیا "نظریه ذهن" مبتنی بر"تجربه گرایی" پیشنهادی لیکاف وجانسن می تواند پاسخگوی ناکارآمدی های نظریه های پیشین باشد؟ واگرنیست ناکارآمدی های این جهان بینی چیست؟

منابع پیشنهادی برای بحث:

  • نیلی پور، رضا (1394) زبان شناسی شناختی: دومین انقلاب معرفتیدرزبانشناسی . انتشارات هرمس. تهران.
  • Lakoff, G. & M. Johnson (1999) Philosophy in the Flesh. The EmbodiedMind and Its Challenge to Western Thought. Basic Book.
  • Lakoff, G. & M. Johnson (1980, 2003) Metaphors We Live By: TheUniversity of Chicago press.
  • Feldman, J. (2006) From Molecule to Metaphor: A Neural Theory ofLanguage. The MIT Press.
  • The Oxford Handbook of Cognitive Linguistics (2007). Geeraerts&Guyckens (Eds.). Oxford University Press.

 ***

روابط عمومی فرهنگستان علوم

 

1000 کاراکتر باقی مانده


IMAGE گفتگو با دکتر رضا داوری اردکانی
فلسفه، توسعه و روشنفکری
IMAGE گفتگو با دکتر سیدمصطفی محقق داماد
الهیات محیط زیست
IMAGE گفتگو با دکتر محمد شاهدی
اهمیت مصرف پروتئین
IMAGE گفتگو با دکتر سید محمد بلورچیان
معجزات سیلیکون در عصر جدید
IMAGE گفتگو با دکتر یوسف ثبوتی
به مردم اعتماد کردیم

جدید ترین تصاویر

سمینار چالش های آموزش زیست شناسی (96/07/13)_4
دیدار نوروزی اعضاء و کارمندان با رئیس فرهنگستان علوم_7
اولین جلسه شورای همگانی گروه علوم مهندسی درسال 96_5
افتتاح کتابخانه جدید فرهنگستان علوم (96/4/22)_10

پخش فیلم