«این مطلب با استفاده از نتایج طرح ­های پژوهشی فرهنگستان­ علوم تحت عنوان «بررسی وضعیت علم در کشور برای جهت­ گیری آینده» و نظرات اعضای فرهنگستان و صاحبنظران داخلی و خارجی، برای طرح و بحث و تبادل نظر در جلسه مجمع عمومی فرهنگستان تنظیم شده بود که فرازهایی از آن در یکصد و نوزدهمین جلسه مجمع عمومی فرهنگستان علوم مورخ 30 شهریورماه 1396 ایراد شد.

مقدمه

با توجه به تغییرات سریعی که در توسعه روز افزون علوم و فناوری‌ها صورت می­گیرد و با وجود اینترنت و امکان ذخیره و انتقال حجم‌های زیاد اطلاعات و انجام بخش مهمی از فعالیت‌ها در آینده توسط ربات‌های هوشمند و توقع جامعه از دانشگاه در آینده، دانشگاه‌ها باید:

  • آمادگی کافی برای هماهنگی با این تغییرات داشته باشند وگرنه دچار ­عقب ­ماندگی خواهند شد.
  • شرایط روز را بشناسند و با آینده­ نگری فعالیت کنند.
  • با تحولات دنیا و نیازهای روز کشور هماهنگی داشته باشند.
  • دانشگاه‌ها اصلی ­ترین مؤسساتی هستند که می­توانند بر اساس واقعیت­های هر جامعه دردهای آن را دریابند و راهکار ارائه دهند و جامعه انتظارات خاص از آنها دارد. این مأموریت را دانشگاه ­ها باید بپذیرند.

اشاره ­ای به برخی از مشکلات دانشگاه‌های ایران

  • عدم برخورداری از معیارهای خاص دانشگاهی
  • عدم اشتغال دانش ­آموختگان و مهاجرت بخشی از آنان که توانایی بالاتری دارند.
  • عدم مهارت­ آموزی دانشجویان
  • بی ­انگیزه شدن دانشجویان و عدم توجه به کارآفرینی و ایجاد خلاقیت در دانشجو
  • افزایش کمی دانشجو به ویژه در دوره ­های تحصیلات تکمیلی بدون توجه به کیفیت
  • عدم ارتقای بینش دانشجویان نسبت به تفکر علمی و آینده ­نگری
  • عدم توجه کافی به دوره ­های فنی و حرفه­ای، کاردانی و کارشناسی مورد نیاز کشور
  • عدم توجه به نیازهای کشور از نظر تعداد و نوع افراد متخصص لازم، و رشد بی­رویه دانشگاه­ هایی که معیارهای دانشگاهی ندارند.
  • وابستگی زیاد به بودجه دولتی
  • عدم ارتباط کافی بین جامعه و دانشگاه
  • ضعف همکاری‌ های بین ­المللی
  • تمرکزگرایی و یکنواختی سیستم آموزش و پژوهش در کشور
  • عدم توجه کافی به ارتقای اخلاق علمی
  • عدم توجه دانشگاه‌ها به مسئولیت‌های اجتماعی
  • عدم توجه کافی دانشگاه‌ها به مشکلات حاد اجتماعی مثل تغییر اقلیم، بحران آب، محیط­ زیست و الگوهای سبز و کاهش آلودگی‌ها
  • عدم توجه دانشگاه‌ها به سالم ماندن انسان‌ها به ویژه سلامت اجتماعی و معنوی
  • عدم ارتباط کافی بین دانشمندان دانشگاهی و سیاستگذاران
  • عدم خلاقیت دانشگاه‌ها در اصلاح برنامه­ های آموزشی بر اساس نیازهای روز و آینده، جامع ­نگر نبودن و عدم توجه کافی به بین­ رشته ­ای
  • عدم وجود اختیارات کافی و خلاقیت در تصمیم­ گیری هیأت ­امنای دانشگاه‌ها و رؤسای دانشگاه­ ها
  • عدم توجه به امکان ثبت پتنت­ ها و استفاده معنوی و مادی از آنها
  • عدم توجه کافی به علوم نوپدید
  • سیاست ­زدگی و عدم توجه به مدیریت‌های مناسب در مقاطعی از زمان‌ها
  • ارتباط ضعیف دانشگاه با بخش‌های اقتصادی، صنعتی، اجرایی و خدماتی
  • ضعف در آموزش زبان فارسی
  • ضعف در جامع­ نگری علمی و سخت­ گیری در حفظ درز و مرزهای ایجادشده در علوم
  • گرفتار شدن در روش ­های سنتی بدون توجه کافی به تغییرات سریع در جهان و نیازها و امتیازات خاص کشور، معمولاً اصلاحات جزئی در بازنگری برنامه ­ها
  • ضعف در جذب دانش ­آموختگان ممتاز از دانشگاه‌های خوب خارج و داخل (سیستم فراخوان استخدام فعلی و شرایط حاکم، جذب­ کننده نیست)
  • جهت ­گیری پژوهش برای آموزش و مقاله و غلبه پژوهش‌ های پایان­ نامه­ای و رساله و عدم توجه به طرح­ های کلان و مورد نیاز برای رفع مشکلات کشور و نداشتن ساز و کارهای استفاده از علم در عمل
  • نامشخص بودن جایگاه و وضع علوم انسانی و اجتماعی در کشور

برخی از خصوصیات دانشگاه ­های آینده و آینده ­نگر

  • مدیران دانشگاه­ های آینده و استادانش آینده ­نگرند و در جهت ارتقای فرهنگ آینده ­نگری در دانشجویان و اجتناب از روزمرگی و تغییر نگاه ­ها و افق دید به آینده برای حرکت در مرزهای دانش، پایداری و ثبات دانشگاه و پاسخگو بودن به امور جامعه با استفاده از علم روز تلاش می­ کنند.
  • دارای ساختاری جدید با انعطاف­ پذیری بیشتر بوده و به گونه ­ای طراحی می­ شوند که امکان اصلاح ساختارها باشد. پای­بند به مرزها و جزیره ­ای­ بودن دانشگاه نیستند.
  • مهد خلاقیت و نوآوری ­اند.
  • شرایط لازم برای استفاده از امکانات دانشگاه برای برآوردن نیازهای روز را فراهم می ­کنند و مقاومت­ های درونی برای تغییرات ضروری در دانشگاه­ های آینده و آینده ­نگر بسیار کم است (در شرایط حاضر پای­بندی به مرزها و بافت سنتی، خلاقیت و پیشرو بودن دانشگاه ­ها را تحت تأثیر قرار داده است)
  • دارای مدیریت قاطع و دارای اختیارات کافی برای رشد و توسعه و اصلاح ساختار، بر مبنای نیازهای روز و آینده بوده و با استفاده از مشاوره­ های جامعه دانشگاهی و صاحبنظران در جهت تغییرات راهبردی حرکت می­ کنند.
  • جوامعی موفق خواهند بود که از دانش روز جهانی استفاده بهینه کنند و برای این مهم، دانشگاه­ ها نقش حیاتی دارند.
  • تغییرات در زمینه­ های علوم و تکنولوژی و فناوری­ های ذخیره ­سازی و انتقال و استفاده از آنها سریع است و مدیریت­ های دانشگاه­ های آینده باید توانایی آماده­ سازی دانشگاه­ برای اینگونه تغییرات و هماهنگی با تحولات جهانی را داشته باشند.
  • دانشگاه ­های آینده باید توانایی آماده ­سازی دانشجویان برای بروز بودن و استفاده از فناوری­ های نو را داشته باشند.
  • برنامه­ های دانشگاه آینده نیز باید انعطاف ­پذیری بیشتری نسبت به حال داشته و به خصوص با توجه به نیاز روز جوانان از نظر امور اجتماعی، انسانی و سلامت فرد و جامعه نقش مؤثرتری داشته باشد.
  • با توجه به رشد دستگاه ­های ذخیره و فراوری اطلاعات و انجام محاسبات و حل تئوریکی مسائل معمول توسط ربات ­ها، روش ­های آموزشی تغییر یافته و آموزش­ های دانشگاهی در آینده حول مواردی چون نوآوری­ ها، ایجاد خلاقیت و تجزیه و تحلیل مسائل روز خواهد بود.
  • بخش مهمی از فعالیت­ های علمی- عملی، توسط ربات­ های هوشمند انجام خواهد شد و برای مثال تشخیص بیماری­ های معمول توسط ماشین خواهد بود و ربات­ ها اکثر جراحی­ ها را انجام خواهند داد. در آینده یک مچ ­بند هوشمند ضعف‌های سیستم بدن انسان را قبل از رسیدن به حالت بحرانی پیش ­بینی می ­کند و بر اساس آن پیشنهاد معالجه می­ دهد.
  • با پیشرفت فناوری ­ها، حدود 50 درصد از شغل­ های فعلی توسط ربات­ ها و ماشین­ ها انجام خواهد گرفت و تعداد کمتری شغل جدید به وجود خواهد آمد و لذا برنامه ­ریزی­ های آموزشی باید به گونه­ ای باشد که دانش ­آموختگان دانشگاهی در شرایط نامطلوب بیکاری قرار نگیرند.
  • دانشگاه ­های آینده باید بتوانند بخش مهمی از بودجه مورد نیاز خود را از بخش خصوصی تأمین کنند، چون دولت ­ها نخواهند توانست و علاقمند نخواهند بود متخصص برای بخش خصوصی تربیت کنند.
  • از طرف دیگر بخش خصوصی برای رفع نیازهای خود آموزش­ های خاص سفارش خواهد داد و دانشجو نیز برای اشتغال خود به فراگیری آموزش­ های کاربردی خاصی علاقمند است، چون دانشجویان خیلی از مطالب علمی را از طریق امکانات عمومی آموزشی، فرا خواهند گرفت.
  • برای آموزش ­ها، محدودیت­ های زمانی و مکانی از بین خواهد رفت ولی تا سال­ های زیادی برای آموزش ­های خاص، از استادان توانا و هماهنگ با شرایط روز استفاده خواهد شد.
  • کلاس­ ها و آموزش ­های آینده، دانشجومحور بوده و مبتنی بر فعال بودن جدی فراگیرنده در آموزش است و ایجاد روحیه خلاقیت، جامع ­نگری، پژوهشگری، نوآوری و آینده نگری از خصوصیات آموزش است و نسبت به انگیزشی و تجزیه و تحلیلی بودن تأکید می­ شود.
  • آموزش­ های اضافی که کاربرد کمتری دارند حذف شده و در عوض امور اجتماعی، انسانی و اخلاقی و سلامت افراد و جامعه نقش پررنگ­تری پیدا خواهند کرد. شاید درس بهداشت و سلامت فرد و جامعه از عمومی­ ترین درس ­ها باشد و موضوعات پیشرفته در بیولوژی، داروها، روان­ شناسی و تغذیه اهمیت خاص پیدا کند، چون هرکس نسبت به سلامت خود و اطرافیانش اهمیت بیشتری قائل خواهد شد.
  • در آموزش ­های آینده مهارت­ های اجتماعی چون همدلی، شفقت، مشارکت و کارگروهی مورد توجه است.
  • کلاس ­های آموزشی به شکل سیال و شبکه­ ای خواهد بود. مثلاً صبح کلاسی است از یک استاد در کشوری دیگر و عصر کلاسی است از استاد دیگر در کشوری دیگر و انجام رساله­های دکتری توسط استادان از چند کشور مختلف و طرح­های تحقیقاتی توسط گروهی از محققان کشورهای مختلف انجام می­ شود.
  • امکانات آموزشی و فضای مجازی باعث مستغنی شدن از استاد و معلم نخواهد شد. این امکانات به کمک آموزش و پژوهش می­آید و روش­های تدریس از حالت پر کردن سطل به حالت برانگیختن، به تفکر واداشتن، برافروختن آتش و فراگیری فعالیت­ های اشتراکی، زندگی بهتر و ایجاد ذهن خلاق و تجزیه و تحلیل­گر و آموزش پویا تبدیل می شود.
  • مدیریت آموزش بر پایه مشارکتی (چند استادی و مشارکت استاد و دانشجو و مشارکت دانشجویان)، اولویت­ بخشی به توسعه پایدار و آینده محیط­ زیست و نیازهای آینده کشور خواهد بود.
  • دانشگاه ­ها بین­ المللی­ تر شده و تلاش می­ کنند از علوم دنیا حداکثر استفاده را ببرند. استفاده از استادان و دانشجویان متقابل و همکاری­های پژوهشی بین ­المللی رونق بیشتری می­ گیرد.
  • توجه به کلان روندهای جهانی و ملی در آموزش، مثل کلان روندهای یاد­گیری الکترونیکی و آموزش­ های ملی و بین­ المللی رونق می­ گیرد.
  • دانشگاه­ ها دانش­ بنیان بوده و برای استفاده از علم درعمل تلاش بیشتری خواهند داشت و به فناوری ­های پیچیده مورد نیاز جامعه توجه بیشتری خواهد شد و نوآوری جزو شاخصه­ های اساسی دانشگاه­ ها خواهد بود.
  • دانشگاه­ های آینده ریشه و پایه در دانشگاه دارند ولی شاخ و برگشان در کشور و جهان گسترده است و ضمن اینکه مستقل هستند، با دانشگاه ­ها و مؤسسات علمی کشور و جهان شریکند.
  • دانشگاه ­های آینده از نظر فناوری­ های روز مجهز بوده و ارتباطات اجتماعی قوی با جامعه دارند.
  • به کیفیت و کارآمدی بالای علم بهای زیادی می­ دهند و برای افزایش کارآمدی امور در جامعه، فعالیت می­ کنند.
  • هماهنگ با فناوری­ های روز بوده، دارای اخلاق اجتماعی انسانی و آگاه نسبت به شرایط اجتماعی و نیازهای جامعه می­ باشند.
  • هرچه علوم پیشرفت می­ کند فاصله دانشمندان و افراد جامعه بیشتر شده و از طرف دیگر سیاستمداران با دید خاص و معمولاً حزبی به جامعه و نیازهای آن می­ نگرند. در نتیجه وظیفه دانشگاه ­ها سنگین ­تر شده و باید به واقعیت­ ها و نیازهای حال و آینده جامعه توجه بیشتری داشته و روش ­های جدیدی برای بالا بردن سطح علمی و آگاهی جامعه ابداع کرده و توسعه و پیشرفت جامعه را با هدف سلامت و سعادت بیشتر افراد در جامعه تبلیغ کرده نشر دهند.
  • دانشگاه ­های آینده باید آینده­ساز باشند تا بتوانند نقش برجسته خود را در جامعه ایفا کنند.
  • دانشگاه ­های آینده باید مستقل و تلاشگر در ایجاد نوآوری و خلاقیت، نواندیش، نوآفرین، کارآفرین، کیفیت ­گستر، تأمین ­کننده نیازهای علمی روز کشور و رضایتمندی جامعه باشند.
  • دانشگاه­ های آینده جامع­ نگر بوده و به علم و دانش بدون درز و مرز می­نگرند و در نتیجه فاصله بین رشته­ ها و تخصص ­ها را برداشته و به آموزش و پژوهش برحسب نیاز روز و بدون توجه به رشته­ ها و گروه ­بندی­ های فعلی دامن می ­زنند.
  • ساختار درختی رشته ­ها صحیح نیست. علوم انسانی و اجتماعی با هنر و علوم پایه و فنی- مهندسی و پزشکی و ... باید حالت شبکه‌ای درهم تنیده داشته باشد. دلیل رشدچندرشته ­ای­ ها و میان­ رشته ­ای­ ها و ماورای­رشته ­ای‌ها و فرارشته ­ای­‌‌ها نشانه ماهیت علم و ضرورت شبکه­ای بودن آموزش و پژوهش است.
  • دانشگاه وقتی دانشگاه است که بتواند ظرفیت شناختی جامعه، ظرفیت تأمل­‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌گری و انتقادگری سازنده جامعه را ارتقا دهد. ظرفیت­های کنش کلامی و ارتباطی را تسهیل کند. علایق شناختی را تنها به شناخت ابزاری تقلیل ندهد بلکه شناخت انتقادی و رهاساز مردمان را تقویت کند.
  • دانشگاه برای این نیست که فقط دانش تخصصی تولید کند بلکه تولید معنا و تولید ارتباط هم از او انتظار می­رود. دانش کنترل کافی نیست، دانش رهایی نیز لازم است.
  • همه دانشگاه­ های آینده باید به موضوع مهم سلامت با تعریف جامع آن (سلامت جسم، روان و سلامت اجتماعی- معنوی) بپردازند و سلامت را از اصلی­ ترین معیارهای جوامع پیشرفته تلقی کنند.
  • در آینده ­ای نزدیک امکان سریع و در جای ترجمه زبان­های علمی و فعال دنیا فراهم می­شود و زبان­های مختلف سدی برای انتقال علوم نخواهند بود. پس برای بقای زبان­های رسمی و ملی کشورها که پتانسیل زبان علمی بودن را دارند باید تلاش کرد و برای حفظ اجزاء فرهنگ و تمدن آمادگی داشت (زبان فارسی در حال رشد و توسعه نیست!؟)
  • آموزش پزشکی پاسخگو «Socially Accountable Medical Education» باید در دانشگاه ­های علوم پزشکی معمول شود. پژوهش و ارائه خدمات پزشکی باید از کیفیت مطلوب برخوردار و منطبق بر اولویت­ های سلامت جامعه و کشور باشد. توجه به مراقبت­ های اولیه، توجه به سالم ماندن افراد قبل از گرفتار شدن به بیماری، تأمین عدالت در سلامت و توجه به محرومین از موضوعات حائز اهمیت است.
  • آموزش و پژوهش پزشکی باید ضمن برخورداری از کیفیت مطلوب منطبق بر اولویت ­های سلامت جامعه و کشور بوده، پیشگیری و سالم ماندن انسان­ ها بر درمان اولویت خاص داشته باشد.
  • در گزینش دانشجویان و آموزش پزشکی باید سهم مهمی برای قشرها و مناطق محروم جامعه منظور شود.
  • همه دانشگاه ­ها باید نسبت به امور اقتصادی، سیاسی، اجتماعی، زیست­ محیطی و ارزش­ های اجتماعی حساس بوده و ضمن آموزش صحیح، مسئولیت­پذیری دانش آموختگان را در این زمینه­ های مهم افزایش دهند.
  • شرایط شکل­ گیری شرکت­ های زایشی و دانش ­بنیان در دانشگاه­ ها تقویت گردد.
  • دانشگاه­ ها باید توسعه پایدار جوامع را تبلیغ کرده و لذا توجه خاصی به عوامل اثرگذار بر توسعه پایدار چه منفی و چه مثبت داشته باشند.
  • از آنجا که به طور قطع دنیا به طرف گفتمان بیشتر و مراودات بین­ المللی به جای جنگ ­ها و درگیری ­ها پیش خواهد رفت. دانشگاه ­ها باید آمادگی ­های لازم برای این نوع شرایط را فراهم سازند.
  • ترویج نگاه آینده ­نگری و عمیق ­نگری به جای روزمرگی و سطحی­نگری از وظایف دیگر دانشگاه ­های آینده است.
  • دانشگاه ­های آینده باید شرایط خاص اقلیمی کشور را مورد توجه قرار داده و با توجه به محدودیت­ ها و مشکلاتی که در آینده از نظر آب، محیط­زیست، نابودی دریاچه ­ها، تالاب­ ها، رودخانه ­ها و غیره به وجود خواهد آمد برنامه­ریزی خاصی داشته باشند.
  • با توجه به «جایگاه هنر در جامعه تعالی­ گرای ایرانی، دانشگاه ­های هنر باید به دو مقوله آینده ­پژوهی هنر» و «کاربرد هنر در مطالعات آینده ­پژوهی» را مورد توجه قرار دهند.
  • دانشگاه ­های هنر باید تحولات محتمل هنر در آینده را مورد توجه قرار داده و با توجه به عوامل کلیدی فرهنگی و اجتماعی در شکل ­گیری خلاقیت­ ها و ذوق ­های هنری آینده، اثرگذار باشند.
  • دانشگاه­ های هنر باید توجه ویژه­ای به مقوله هنر و بهره­ گیری از آن برای گسترش فرهنگ ایرانی در جهان داشته باشند.
  • توسعه و نشر نگرش بین رشته ­ای از منظر هنری نیز از وظایف دانشگاه­ های هنر در آینده است».

دکتر محمد شاهدی معاون پژوهشی علوم محض و کاربردی فرهنگستان علوم و استاد دانشگاه صنعتی اصفهان

1000 کاراکتر باقی مانده


IMAGE گفتگو با دکتر محمد شاهدی
اهمیت مصرف پروتئین
IMAGE گفتگو با دکتر سید محمد بلورچیان
معجزات سیلیکون در عصر جدید
IMAGE گفتگو با دکتر یوسف ثبوتی
به مردم اعتماد کردیم
IMAGE گفتگو با دکتر رضا داوری اردکانی
غربت فیلسوف بودن
IMAGE گفتگو با دکتر غلامرضا اعوانی
فلسفه در چین

جدید ترین تصاویر

سخنرانی
سومین دوره تجلیل از پژوهشگران جوان برجسته علوم پایه کشور-منتخب فرهنگستان علوم، اردیبهشت96_5
سمینار چالش های آموزش زیست شناسی (96/07/13)_3
سخنرانی آیت الله دکتر سیدمصطفی محقق داماد به مناسبت ایام شهادت امام علی(ع)_3

پخش فیلم