سمینار یک روزه چالش­ های دوره های تحصیلات تکمیلی در علوم ریاضی و فیزیک در تاریخ پنجشنبه 23 دی 1395 توسط گروه علوم پایه فرهنگستان در سالن کنفرانس فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران برگزار شد. در این جلسه جمعی از اعضای پیوسته و وابسته و همکاران مدعو شاخه های ریاضی و فیزیک فرهنگستان، اعضای هیأت علمی دانشگاه ها و دانشجویان تحصیلات تکمیلی حضور داشتند. مهمترین مباحث مطرح شده توسط سخنرانان جلسه به شرح زیر می باشد:

آقای دکتر باقری ثالث عضو هیأت علمی دانشگاه قم و همکار علمی اداره کل نظارت و ارزیابی ستاد راهبری نقشه جامع علمی کشور (جایگاه تحصیلات تکمیلی در علوم پایه در اسناد سیاستگذاری علم کشور): ایشان به ارزیابی روند توسعه تحصیلات تکمیلی علوم پایه پرداخت و نخستین مطلبی را که مورد نظر قرار داد هدفگذاری نقشه جامع علمی کشور بود. از نظر سخنران رشد دانشجو تقریباً مطابق با اسناد بالا دستی نظام و نقشه جامع علمی کشور بوده است. با مقایسه تعداد دانشجویان دوره دکتری علوم پایه با سایر کشورهای پیشرفته، دیدگاه آنها نسبت به علوم پایه با اهمیت تلقی گردید. از نظر کیفی به نسبت استادان به دانشجویان تحصیلات تکمیلی اشاره شد که در این مورد مشکلاتی داریم و متأسفانه در دانشگاه های پیام نور و آزاد وضع خوبی نداریم. درصد مستندات علمی نمایه شده در پایگاه I.S.I در مورد گروه­های علوم پایه و مهندسی بهتر از سایر رشته ها بوده است که آمار خوبی است. میزان رشد مقالات یک سوم میزان رشد تعداد دانشجویان بوده است. درصد بیکاران با مدارک دانشگاهی در حال رشد است که وضعیت بانوان بدتر از آقایان است. در رشته ریاضی 29 درصد از کسانی که شاغل شده اند، فروشندگی وکارهای خدماتی می کنند.

آقای دکتر رضا عامری از دانشگاه تهران، دانشکده ریاضی، آمار و کامپیوتر (گزارشی از داده های آماری دوره های ارشد و دکتری فیزیک و علوم ریاضی): به نرخ رشد مقالات علمی ما که 5 برابر رشد جهانی است، اشاره کرد. رشد تعداد دانشجویان و اعضای هیأت علمی را مناسب ارزیابی کرد؛ با توجه به اینکه رشد مقالات را نباید مترادف توسعه فنی در نظر گرفت بلکه شاخص های دیگری مثل تولید ثروت و تبدیل علم به فناوری را نیز باید مورد نظر قرار داد. ایشان آمار و اطلاعاتی در مورد اعضای هیأت علمی و نسبت آنها به دانشجویان در رشته ریاضی دانشگاه های دولتی، آزاد و پیام نور ارائه کرد. آمار و اطلاعاتی را درباره دانشجویان رشته ریاضی در کشور به تفکیک مقطع تحصیلی در دانشگاه های مختلف ارائه کرد. تعداد ظرفیت و متقاضیان و پذیرفته شدگان رشته ریاضی در مقاطع تحصیلی مختلف در مقایسه با رشته ها مطرح شد. همچنین نمودار فرایند تربیت نیروی انسانی در نظام آموزش و پرورش و آموزش عالی و پیامدهای آموزش و نیز نمودار تحولات آینده جمعیت متقاضی ورود به آموزش عالی کشور در افق چشم انداز 1404 را نشان داد. در پایان مسائلی را مطرح کرد که باید مورد بررسی قرار گیرند، از جمله: تا چه میزان آموزش عالی کشور به نیازهای فرد و جامعه پاسخ می دهد؟ نظام علمی کشور تا چه حد در در جهت تحقق سیاست­ ها، اهداف و برنامه های تعیین شده در اسناد بالا دستی نظام گام برمی دارد؟ آیا اهداف سند چشم انداز در افق 1404 و کسب جایگاه اول علمی و فناوری در منطقه محقق می شود؟ آینده رشته های ریاضی در سطوح گوناگون و نقش و مسئولیت نهادهای سیاستگذار چگونه خواهد بود؟

آقای دکتر اسدالله آسرایی از سازمان سنجش آموزش کشور (بررسی و ارزیابی نحوه پذیرش دانشجوی ارشد و دکتری و امتحانات ورودی): در مورد تغییرات نحوه پذیرش دانشجوی ارشد و دکتری از حالت غیر متمرکز به نیمه متمرکز بحث کرد. همچنین در مورد نحوه برگزاری آزمون دکتری دانشگاه صنعتی شریف که سؤالات از آمریکا می آید و با کمک کامپیوتر پاسخ داده می شوند، مطالبی را بیان کرد. همین طور دانشجویان نابغه ایرانی به گونه ای در کامپیوتر طراحی کرده اند که امتحانات با امنیت بالاتر و هزینه کمتر برگزار خواهد شد. به نظر ایشان بهترین نوع امتحانات ورودی، جی. آر. ای که شامل زبان، استعداد تحصیلی و امتحانات تخصصی است که دارای 70 درصد نمره می باشد و سپس داوطلبان  برای گزینش نهایی به دانشگاه ها معرفی می شوند. حذف کنکور برای رشته های فنی فعلاً محال است. ما مشکل طرح سؤال نداریم زیرا در سطح بالا برگزار می کنیم بلکه مشکل نوع امتحان داریم. به امید آنکه فرهنگستان علوم کمک کند که کنکور از حالت یک آزمونی بیرون آید و 2تا3 بار در سال آزمون برگزار کنیم تا دلنشجو به علت گرفتاری و عدم حضور در یک کنکور، امکان ادامه تحصیل در آن سال را از دست ندهد.

آقای دکتر علی اکبر ابوالحسنی از دانشکده فیزیک دانشگاه صنعتی شریف (ارزیابی دوره های ارشد و دکتری در ریاضی و فیزیک از دیدگاه دانشجویان): ایشان در مصاحبه با دانشجویان، نظریه های آنها را خیلی راحت دریافت نمودند. دانشجویان نحوه برگزاری کنکور و نتایج آن را نسنجیده ارزیابی کرده اند. همچنین عدم گرایش به رشته های علوم پایه را نرخ بیکاری فارغ التحصیلان اعلام کرده اند. به نظر آنها وزارت علوم باید به وضعیت مقاله فروشی و بازار پایان نامه نویسی خاتمه دهد. از نظر دانشجویان، متأسفانه عملکرد بعضی از استادان مثبت ارزیابی نمی شود و آیین ­نامه ارتقاء علمی را عاملی برای تشویق استادان و دانشجویان به صرف مقاله نویسی و توجه به کمیت می دانند. آنها حتی از خود انتقاد می کردند چرا که درس و پژوهش را جدی نمی گیرند و البته علت اصلی این معضل را عدم حمایت های مالی می دانند. به نظر سخنران، باید با پرداخت کمک هزینه تحصیلی از دانشجویان برای انتخاب رشته های علوم پایه حمایت شود. سفرهای علمی آنها به خارج از کشور ضروری است چرا که آنها با جریان های اصلی پژوهش آشنا می شوند و دانشگاه های ما در رتبه بندی جریان های علمی جایگاه ویژه ای پیدا می کنند. شیوه انتخاب دانشجوی پسا دکتری باید اصولی و علمی باشد. دوره های ارشد و دکتری باید در یک دوره 6،5 ساله ادغام شوند. نگاه سلسله مراتبی بین استادان و دانشجویان باید رفع شود و در آیین نامه های ارتقاء و ارزیابی علمی تغییراتی ایجاد شود.

آقای دکتر سید صادق موحد از دانشکده فیزیک دانشگاه شهید بهشتی (بررسی برنامه های آموزشی و پژوهشی دوره های تحصیلات تکمیلی در رشته های علوم ریاضی و فیزیک): ایشان تعریفی کلی از فیزیک و مراتب مختلف آن ارائه کرد. سپس به بیان چالش های آموزشی و پژوهشی رشته فیزیک پرداخت و پیشنهادهایی را برای حل معضلات آن ارائه نمود. مهمترین چالش­ های کنونی در برنامه آموزشی فیزیک را عدم نظام آموزشی پویا و انعطاف پذیر، نگاهی یکسان به توانایی دانشگاه های مختلف، دوره کارشناسی ارشد دور افتاده از آرمان های اصلی خود، عدم هماهنگی بین چارچوب کنونی آموزش دوره دکتری و نیازهای پژوهشی آن، عدم ارائه آموزش های کاربردی در بخش تعامل با رایانه، ، عدم آموزش های ساختارمند برای روش تحقیق و همپوشانی بیش از حد برخی از سرفصل های دروس دوره نام بردند. پس از آن برای داشتن وضع مطلوب آموزشی، شاخص ها و پیشنهادهایی را ارائه کرد از جمله: تربیت افراد اخلاق و انتقادپذیر، گسترش فرهنگ متعالی اسلام و هویت بخش، وجود نهادهایی برای سیاستگذاری در امر آموزش، نظام آموزشی پویا و انعطاف پذیر، بازنگری کلی در دروس، امکان ارائه دوره های آموزشی کوتاه مدت به منظور کسب مهارت های لازم برای پژوهش خصوصاً در دوره دکتری. همچنین چالش های کنونی پژوهش را بدین شرح نام برد: نداشتن زیرساخت برای پژوهش، انتخاب نادرست دانشجو در دوره دکتری، حضور در تمام وقت نداشتن دانشجو، نداشتن ارتباطات و همکاری ­های ملی و بین المللی، عدم شناخت کامل از توانایی های پژوهشی گروه های علمی در حل مشکلات جامعه و صنعت و نداشتن نظام ارزیابی کار آمد. در نهایت پیشنهادهایی برای حل مشکلات پژوهشی ارائه کرد، از جمله: ایجاد نهادی برای سیاستگذاری پژوهشی در وزارت علوم، جذب دانشجوی دوره دکتری بر اساس طرح پژوهشی، حمایت از نیازهای معیشتی دانشجویان دکتری و اجباری شدن درس سمینار هفتگی برای دانشجویان.

آقای دکتر حسین حاجی ابوالحسن از دانشکده ریاضی دانشگاه شهید بهشتی (بررسی برنامه های آموزشی و پژوهشی دوره های تحصیلات تکمیلی در رشته های علوم ریاضی و فیزیک): ایشان مهمترین اهداف دوره ­های تحصیلات تکمیلی را گسترش مرزهای دانش، رشد فناوری و نوآوری، تربیت نیروی انسانی متخصص و حل معضلات و مسائل کشور قلمداد کرد. چالش ­های آموزشی و پژوهشی وزارت علوم و دانشگاه ها را به این ترتیب نام برد: راه اندازی گرایش­ های مختلف ریاضی در دانشگاه ها در حالی که بعضی از آنها شرایط لازم را ندارند، سیاست افزایش بی رویه دانشجویان و نحوه پذیرش آنها، گرایش های بسیار تخصصی در کارشناسی ارشد بدون در نظر گرفتن بازار کار در حالی که گرایش­ های بین رشته ای در دنیا در حال گسترش است، کمی گرایی در آیین نامه های ارتقا، فراهم نکردن شرایط لازم سخت افزاری و نرم افزاری برای دانشجویان و استادان، برخورد نکردن جدی با دانشجویان و اساتید خاطی و مؤسسه­ های فروش پایان نامه و مقاله ­های علمی. همچنین چالش ­های آموزشی و پژوهشی استادان را بدین شرح بیان کرد: اختصاص ندادن وقت کافی به پایان نامه ­ها، عدم توانایی علمی بعضی از استادان و همکاری نکردن آنها در پیشنهاد موضوع تحقیق، انتخاب موضوع­ه ایی برای تحقیق که برای گسترش مرزهای دانش و حل معضلات کشور سودمند نیستند. ایشان معتقد بود که پژوهش کشورمان باید برنامه محور باشد و ما استادانی داریم که آموزشگرهای خوبی هستند نه پژوهشگر. بهتر است هیأت علمی آموزش محور هم داشته باشیم.

آقای دکتر ایمان افتخاری از پژوهشگاه دانش ­های بنیادی IPM (دوره ­های پسا دکتری- لزوم و کاربرد آنها): ایشان اهداف تربیت دانشجوی دوره پسا دکتری را بدین شرح توضیح داد: دوره پسادکتری اولین تجربه شغلی فرد است، قبل از اینکه وارد مرحله جدی ­تر و دائمی شود. این مرحله فرصتی برای کسب تجربیات بیشتر است و به طور متمرکز، توانمندی ­های خاصی را یاد می گیرند. آنها در مجامع علمی بین المللی شرکت می ­کنند و نحوه تعامل آنها با افراد بیشتری در محیط کار سنجیده می شود. سخنران همچنین به چالش های دوره دکتری ریاضی اشاره کرد، از جمله: دانشجویان دوره دکتری ریاضی خیلی زیاد شده اند، تعداد فارغ التحصیلان بیکار زیاد است، دانشگاه ها در جذب نیرو ناکارآمد هستند و نمی توانند تخمین بزنند که چه تعداد از دانشجویان جذب بازار کار می شوند. ایشان در نهایت آماری از پژوهشگران پسا دکتری در پژوهشگاه دانش های بنیادی ارائه کرد که برندۀ مدال های جهانی المپیاد هستند.

آقای دکتر هاشم رفیعی تبار: درباره اهمیت میان رشته ای ها به طور مختصر سخنرانی کردند، مبنی بر اینکه هدف ما تا 10 سال آینده بپا سازی دوره ­های بین رشته­ای متشکل از علوم فیزیک، زیستی، عصب شناسی و اطلاعات است. بین رشته ای به معنای تدوین علم در مناطق همپوشانی حوزه هایی از علوم است که این همپوشانی به صورت مکانیکی به وجود نمی­آید. در سیستم ملکول ­های زیستی که کوچکترین ساختار زیستی هستند، نمی توانیم آنها را بدون اینکه تلفیقی از زیست­ شناسی و فیزیک داشته باشیم، بشناسیم، برای درک بیماری آلزایمر باید فیزیکدان ها و کسانی که در علم زیستی عصب شناسی کار می کنند، با هم تحقیق کنند. مثال دیگر، حوزه جدید بیوفتونیک است که امکان شناخت فیزیولوژی سلول­ های زیستی از طریق مطالعه میدان­ های الکترومغناطیسی ساطع شده توسط آنها را فراهم می­آورد.

آقای دکتر سید مهدی سیدی: ایشان که زیست شناسی است و دو دوره پسا دکتری را در آمریکا گذرانده است، در مورد وضعیت آموزشی و پژوهشی رشته ­های فیزیک و ریاضی در آمریکا سخنان کوتاهی بیان کرد. هدف آنها در تحقیق و توسعه، تربیت نیروهای تحصیل کرده است که بتوانند در اقتصاد جهانی نوآوری و رقابت داشته باشند. بدون ساختار درست چنین چیزی امکان پذیر نیست. در آنجا سازمان ­های پژوهشی بودجه زیادی را صرف تحقیق و توسعه می کنند و توزیع پول هدفمند است. سازمان National science foundation متولی اصلی ریاضی و فیزیک در آمریکاست. دولت از تحقیقات پایه و کاربردی حمایت می­ کند. در آنجا 5000 دانشگاه وجود دارد ولی هر دانشگاهی مجاز به دادن دکتری نیست. مبلغ زیادی به فارغ التحصیلان دکتری مخصوصاً فیزیک پرداخت می­کنند. نرخ بیکاری میان فارغ التحصیلان دکتری فیزیک و ریاضی بسیار پایین است. بسیاری از جوانان ایرانی در آنجا دوره پسا دکتری فیزیک و ریاضی را می­گذرانند.

آقای دکتر مختار جلالی معاون آموزشی دانشگاه تربیت مدرس: در سخنرانی کوتاه خود چند پیشنهاد ارائه کرد. نخست اینکه بر استمرار چنین جلساتی تأکید کرد. خواستار جمع بندی چنین تلاش هایی و ارائه آن به برنامه ریزان و برنامه سازان کشور شد. پیشنهاد کرد که یک مرکز علمی قوی که  فرهنگستان علوم می­تواند بهترین آن باشد، دانشگاه­ های کشور را رتبه بندی کند. پیشنهاد کرد که سازمان سنجش به دانشگاه­ های گروه یک در جهت گزینش دانشجو اختیار بیشتری دهد زیرا تعداد قابل توجهی از دانشجویان ورودی دکتری از فارغ ­التحصیلان دانشگاه ­های گروه چهار بوده­ اند. ایشان معتقد است اگر دانشجو را خوب انتخاب کنیم، بخش عمده­ ای از مشکلاتمان حل می­شود.

روابط عمومی فرهنگستان علوم

1000 کاراکتر باقی مانده


IMAGE گفتگوی ایسنا با دکتر امین علیزاده
یک عمر در خدمت آبادانی کشور
IMAGE گفتگوی روزنامه ایران با دکتر عباس منوچهری
کارایی علم سیاست در جامعه
IMAGE گفتگوی ایرنا با دکتر جواد فیض
ایده های نو در حوزه علمی خریدار ندارد
IMAGE گفتگوی رادیو با دکتر محمد شاهدی
مدیریت نادرست در مصرف آب های زیرزمینی

جدید ترین تصاویر

دکتر سارا نظیف
یکصد و بیست و چهارمین جلسه مجمع عمومی_10
02
06