هفته دفاع مقدس را گرامی می داریم


 

جلسه سخنرانی «تخریب اراضی در ایران و راهکارهای مهار آن» در تاریخ 1398/7/27 به همت شاخه مرتع و آبخیزداری گروه علوم کشاورزی فرهنگستان علوم و توسط آقایان دکتر علی اکبر طهماسبی بیرگانی مشاور رئیس سازمان حفاظت محیط زیست و دکتر محمود عرب خدری معاون پژوهشی پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری و با حضور جناب آقای دکتر شاهدی مشاور ریاست فرهنگستان علوم، جناب آقای دکتر عباس شریفی تهرانی رئیس گروه علوم کشاورزی و دکتر حسن احمدی رئیس شاخه مرتع و آبخیز و دبیر جلسه  و بیش از 40 نفر از استادان، پژوهشگران از دانشگاه ها و مراکز پژوهشی در تالار اجتماعات فرهنگستان علوم برگزار شد.

با توجه به گستردگی پهنه اقلیمی و جغرافیایی کشور ایران، تخریب سرزمین توسط طیف متنوعی از فرآیندها همچون: سیل، فرونشست، تحلیل کیفیت خاک، بیابان زایی و دیگر موارد انجام می شود. فرآیندهای فرسایش آبی و بادی به عنوان مهمترین فرآیندها شناخته می شوند که در عرصه نزدیک به 145 میلیون هکتار از سطح کشور با شدت کم تا زیاد فعال هستند. خاک به عنوان مهمترین جزء هر اکوسیستم می باشد که تمامی کارکردهای اکوسیستمی از آن ناشی می شود. به دلیل شرایط ژئومورفولوژی ایران (حاکم بودن اقلیم خشک و نیمه خشک و ناهمواری های زمین شناسی جوان همراه با گسترش تشکیلات زمین شناسی حساس به فرسایش) به طور طبیعی پتانسیل فرسایش و تخریب خاک در ایران زیاد است. ولی طی چند دهه گذشته توسعه ناموزون و منطبق نبودن برنامه ریزهای منطقه ای بر پتانسیل های طبیعی هر منطقه، همراه با نوسان های اقلیمی و خشکسالی های پی در پی، زمینه ساز رخداد بحران های مختلفی همچون طوفان های گرد و غبار، سیلاب و حرکت های توده ای بوده ایم. نتیجه این فرایندها در تخریب سرزمین و نابودی خاک در مناطق منشاء از یک سو، و مشکل های ناشی از رسوب گذاری در محل های دیگر در مجموع موجب کاهش حاصلخیزی سرزمینی شده است. در این راستا حدود 43% کل کربن آلی و بیش از 90% از کل عناصر نادر و مغذی از قبیل فسفر، نیکل، منگنز، آهن و روی از دسترس خارج می شود. علی رغم بروز و رخداد پدیده های تخریب تاکنون وحدت رویه ای در زمینة براورد میزان  تخریب سرزمین وجود ندارد. یکی از مهمترین محورهای این نشست علمی بر بررسی و واکاوی وضعیت کمّی تخریب در ایران و راهکارهای کلی مهار آن بود. در زمینة فرسایش آبی اعداد و ارقام بسیار متنوعی در زمینه تخریب و فرسایش خاک گزارش شده است. در این زمینه تخمین های انجام شده توسط محققان عددهایی بین 1تا 5/2 میلیارد تن فرسایش خاک در سال نشان داده است (برای نمونه احمدی: 5/2 میلیارد تن در سال؛ روزي طلب: بيش از يك ميليارد تن درسال ؛ عرب خدری: یک میلیارد تن در سال). به طوری که بر پایة برخی از آنها رتبه ایران در دنیا اول است و هر يك ميليارد تن فرسایش خاک، تفریبا معادل متوسط  6 تن در هکتار در سال در سطح کشورمی باشد. آنچه مسلم است تا رسیدن به اعداد و برآوردهای دقیق تر راه طولانی وجود دارد. همچنین با توجه به عدم همگنی حوضه  های آبریز و ماهیت فرآیند فرسایش و تولید رسوب باید به جای استفاده از اعداد میانگین از میانه اعداد استفاده کرد. براساس پایش بار معلق و ایستگاه های موجود در ایران میانه رسوب دهی ویژه در سطح حوضه های آبریز (حدود 70 میلیون هکتار از کشور) برابر با 3.36 تن بر هکتار است و سالانه 250 میلیون تن رسوب در دریاچه های سدها ته نشست می شود. به طوری که سالانه 5.6 درصد از حجم مفید مخازن سدهای کشور با رسوب پرمی شود. وجود سازندهای مارنی حساس به فرسایش و فعال بودن فرسایش خندقی در سطح 2 میلیون هکتار از اراضی کم شیب، همراه با فعال بودن حرکت های توده ای به دلیل تغییر اراضی مبین شدت تخریب خاک در ایران است. فارغ از اینکه مقدار کمّی فرسایش خاک در ایران چقدر باشد. حتی با در نظر گرفتن برآوردهای اندک، وقتی مقدار تلفات خاک و توان خاکسازی در ایران مورد مقایسه قرار می گیرد به طور میانگین مقدار فرسایش بیش از 3 برابر توان خاکسازی طبیعی است.

در زمینة فرسایش بادی و طوفان  های گرد و غبار 6 مسیر اصلی کشور ایران و غرب آسیا را تحت تاثیر قرار می دهد و حدود 40 میلیون هکتار از سطح ایران به عنوان کانون های اصلی و حتی نوظهور ایجاد فرسایش بادی و گرد و غبار هستند. برآوردها حاکی از آن است که فرسایش بادی و توفان گرد و غبار در حدود 300 میلیون تن رسوب در سطح کشور در سال جابجا می کنند. همخوانی و همنوایی بین پدیده تخریب سرزمین و فقر موجب شده است تا بیشترین شرایط تخریب سرزمین و فقر در محدوده جنوب وجنوب شرق و جنوب ایران حاکم باشد.

نتایج حاصل از گفت و شنود اعضاء محترم به شرح زیر خلاصه می شود:

1- تغییر کاربری/پوشش اراضی و مدیریت کاربری اراضی به عنوان مهمترین ابزار و راهکار کنترل تخریب خاک در ایران  پیشنهاد شده است.

2- بیشترین شرایط تخریب خاک توسط فرسایش آبی، در مناطق کوهستانی وجود دارد و  نرخ حمل رسوب توسط رودخانه ها کمتر می شود.

3- از طرف دیگر توسعه عمرانی و به ویژه جاده سازی ها و فعالیت های توسعه ای با تغییر کاربری /پوشش اراضی به عنوان مهمترین عوامل تشدید تخریب اراضی در ایران به حساب می آیند. به طوری که از دهه 1370 به بعد نقش عوامل انسانی بسیار بیشتر از عوامل طبیعی جلوگر شده است. بنابراین باید با اتخاذ رویکرد پیشگیرانه به جای مدیریت بحران به دنبال مدیریت ریسک و پیشگیری بود.

4- در پروژه های آبخیزداری احیاء پوشش گیاهی باید نقش محوری داشته باشد و ایجاد سازه در موارد ضروری انجام شود.

5- رابطه دام و مرتع مورد توجه قرار گیرد که خود از عوامل تخریب پوشش گیاهی و تخریب خاک می باشد.

6- لازم است تا در برنامه های مدیریت کاربری اراضی و آمایش سرزمین و کشاورزی حفاظتی، تخریب سرزمین و فرسایش خاک به طور جدی تری مورد توجه کارشناسان قرار گیرد.

7- تا کنون سطح اندکی از کل کشور (یک پنجم) تحت تیمار برنامه های آبخیزداری قرار گرفته اند . با توجه به عملکرد این برنامه ها با تکمیل و مرتفع کردن نارسایی های موجود در زمینۀ عملیات سازه ای ، لازم است تا استفاده از دیگر روش ها همچون زیست مهندسی (بیولوژیک)، روش های استحصال آب و بهره گیری از روان آب های فصلی و موقت مورد توجه بیشتری قرار گیرند.

8- روش های سنتی و بومی بسیار زیاد در اقصی نقاط ایران ( همچون بندسار، گوراب، خوشاب، ذخیره نزولات) می-تواند پشتوانه ای برای الگوهای مشارکتی توامان حفاظت خاک و آب و تولیدات گیاهی در سطح کشور به حساب آید.

جمع بندی حاصل از گفت و شنود اعضای محترم در جلسه مبین این بود که در مسئله تخریب خاک و سرزمین فرایندهای متعدد دیگری علاوه بر تغییر کاربری همچون سیل، فرونشست زمین، حرکت های توده ای، فرسایش خندقی و فرسایش بادی در تخریب خاک اثرگذار است. رخ دادن این فرایندها تحت شرایط محیطی هر کشوری متفاوت است. بنابراین لازم است تا ضمن برگزاری نشست های متعدد این مسئله بیشتر مورد واکاوی تخصصی قرار گیرد. با توجه به اهمیت و نقش تخریب سرزمین بر امنیت غذایی و اجتماعی باید در قالب قوانین بالادستی مسئله، مدیریت کلان منابع طبیعی و کشت اراضی شیبدار به همراه مسائلی همچون واگذاری معادن به عنوان نمونه های اندکی از تغییر پوشش/کاربری اراضی مورد توجه مدیران و سیاستگذاران قرار گیرد. از طرف دیگر حمایت از مراکز پژوهشی مربوط به حفاظت خاک و آبخیزداری، فرایند تخریب سرزمین و به ویژه فرسایش خاک مبتنی بر پژوهش های بنیادی و کاربردی بین رشته ای مرتبط با تولید کشاورزی مورد توجه واقع شود.

1000 کاراکتر باقی مانده


IMAGE گفتگو با دکتر سیدمصطفی محقق داماد
اسلام و محیط زیست
IMAGE گفتگوی مهر با دکتر غلامرضا اعوانی
عدالت با رعایت حقوق متقابل مردم و حاکمیت ظهور می‌کند
IMAGE گفتگوی ایبنا با دکتر رضا داوری اردکانی
اصحاب ایدئولوژی فلسفه را آلوده به سیاست کردند
IMAGE گفتگوی ایبنا با دکتر غلامرضا اعوانی
فلسفه در غرب زنده است
IMAGE گفتگو با دکتر حسن تاج بخش
کتابخانه شکوفه‌زار دانشمندان است

جدید ترین تصاویر

06
98-2-26
11
01