زهرابه های قارچی: اهمیت و نقش آنها در بهداشت عمومی و کشاورزی؛ چکیده سخنرانی آقای دکتر مهدی رزاقی ابیانه استاد بخش قارچ شناسی انستیتو پاستور ایران

علي رغم مطالعات فراوان طي نيمه اول قرن گذشته، تنها در دهه 1960 ميلادي مشخص شد كه متابوليت هاي برخي از انواع قارچ هاي رايج در مواد غذايي عامل بيماري و مرگ انسان و دام هستند. امروزه تردیدی وجود ندارد كه متابوليت هاي سمي قارچ ها یعنی زهرابه های قارچی (mycotoxins) ‌مسئول بسياري از اپيدمي های مسمومیت کشنده در جوامع انساني و دامي به ويژه در دوران اخير بودهاند. شيوع بيماري ارگوتيسم كه موجب مرگ صدها هزار نفر در اروپا طي هزاره گذشته ميلادي گرديد از آن جمله است. مسمويت غذايي آلوكيا موجب مرگ حداقل صدهزار نفر از مردم روسيه طي سال هاي 1942-1948 شد. استاكي بوتريوتوكسيكوز در دهه 1930 موجب مرگ ده ها هزار اسب در اتحاد جماهير شوروي شد و آفلاتوكسيكوز نیز در سال 1960 موجب مرگ صدهزار قطعه نيمچه بوقلمون در انگلستان شد. سموم توليد شده توسط قارچ ها (به استثنای بازیدومیست ها) به نام زهرابه های قارچی شناخته می شوند و براساس يك توافق عمومي اين نام معمولاً به قارچ هاي موجود در مواد غذايي و خوراك حيوانات محدود می گردد. چهار نوع اصلي از اختلالات ناشی از زهرابه های قارچی شامل مسموميت حاد، مسموميت مزمن، جهش زايي و ناقص الخلقه زايي می باشد. زهرابه های قارچی به عنوان محصولات متابوليكي ثانويه شناخته مي شوند، اين بدان معني است كه اين ترکیبات نقش ویژه و شناخته شده ای در متابوليسم طبيعي و رشد قارچ ندارند و به طور معمول البته نه كاملا انحصاري توسط قارچ ها پس از مرحله رشد فعال توليد مي شوند. زهرابه های قارچی معمولاً داراي ساختارهای مولكولی متفاوتي هستند و ساختارهایی شامل يك حلقه هتروسيكليك با وزن مولكولي كمتر از 50 دالتون تا گروه هايي از حلقه هاي نامتجانس با وزن مولكولي بيش از 500 دالتون را در بر می گیرند. قارچ های مولد زهرابه عموماً در 3 جنس از قارچ های رشته ای شامل جنس آسپرژيلوس، فوزاريوم و پني سيليوم قرار می گیرند. این قارچ ها پراکندگی جهانی دارند و در برخي از مناطق داراي پيوندهاي اكولوژيكي بسيار پايدار با ذخاير غذايي انسان هستند. گونههاي فوزاريوم عوامل بيماريزاي مخرب برای زراعت غلات و ساير محصولات هستند و انواع متنوعی از مايكوتوكسين ها را قبل از برداشت و يا بلافاصله پس از برداشت محصول توليد مي کنند. گونه هاي خاصي از آسپرژيلوس و پنيسيليوم نيز برای گياهان بیماریزا بوده و يا بصورت هم­زیست با گياه زندگي ميكنند. اما اين قارچ ها معمولا هنگام خشك كردن و نگهداري محصولات در انبار، آنها را به مایکوتوکسینها آلوده مينمايند. براساس گزارشات سازمان خواروبار جهانی (FAO)، ساليانه 20 درصد از محصولات غذایي توليد شده در دنيا به زهرابه های قارچی آلوده مي شوند كه در اين میان آلودگي ناشی از آفلاتوكسين ها (aflatoxins) سهم بيشتري نسبت به آلودگی با ساير قارچ­ زهرها دارد. همچنين ميزان زيان هاي ناشي از حذف مواد غذایي آلوده و خسارات وارد شده به محصولات كشاورزي آمريكا معادل 100ميليون دلار در هر سال اعلام شده است. بر اساس بررسيهاي به عمل آمده توسط CDC و FDA سالیانه 14-3 درصد از جمعيت آمريكا به  مسموميت غذایي مبتلا ميشوند كه از اين تعداد حدود 9000 نفر بر اثر مسمومیت با زهرابه های قارچی، باقيمانده هاي دارویي و آفتکشهای كشاورزي از بين ميروند. در بین زهرابه های قارچی، انواع تولید شده بوسیله جنس آسپرژیلوس و به­ویژه آفلاتوکسینها به واسطه خسارت هنگفت اقتصادی به صنعت کشاورزی و آلوده شدن غذای انسان و دام از اهمیت به سزایی برخوردار هستند. سالیانه مقادیر قابل توجهی از محصولات کشاورزی به ارزش میلیاردها دلار دستخوش حمله قارچهای مولد آفلاتوکسین شده و از بین میروند. محصولات حاوی آفلاتوکسین کیفیت مرغوبی نداشته و به قیمت ارزانتری عرضه میشوند. زیان های اقتصادي ناشي از آلوده شدن مواد غذایي و خوراك دام و طيور به آفلاتوكسين ها شامل خسارات اقتصادي وارده به صنعت دامپروري و ایجاد تلفات در دام و طيور، شيوع بيماري هاي دامي در دامداريها و مرغداري ها، تضعیف سيستم ايمني دام ها، كاهش رشد و توليد، افزايش ضريب تبديل مواد غذایي، و افزایش هزينه هاي برنامهريزي جهت كاهش خطرات می باشد. در بررسی حاضر، اهمیت و نقش زهرابه های قارچی در بهداشت عمومی و کشاورزی با تاکید بر آفلاتوکسین ها و قارچ های مولد آنها به عنوان مهمترین زهرابه های قارچی شناخته شده در ایران و جهان مورد ارزیابی قرار گرفته است.

1000 کاراکتر باقی مانده


IMAGE گفتگو با دکتر رضا داوری اردکانی
فلسفه، توسعه و روشنفکری
IMAGE گفتگو با دکتر سیدمصطفی محقق داماد
الهیات محیط زیست
IMAGE گفتگو با دکتر محمد شاهدی
اهمیت مصرف پروتئین
IMAGE گفتگو با دکتر سید محمد بلورچیان
معجزات سیلیکون در عصر جدید

جدید ترین تصاویر

یکصد و هجدهمین جلسه مجمع عمومی فرهنگستان علوم (96/4/22)_2
سخنرانی
سمینار چالش های آموزش زیست شناسی (96/07/13)_11
دیدار نوروزی اعضاء و کارمندان با رئیس فرهنگستان علوم_8

پخش فیلم