«اخلاق امر سهل و ممتنع است. همه از خوب و بد و باید و نباید و تکلیف و فضیلت می­ گویند اما اگر از خود بپرسند خوب و بد و تکلیف و ... چیستند به آسانی نمی ­توانند پاسخ دهند. معنی سخن  اینست که مردمان با اخلاق زندگی می ­کنند اما به درستی نمی ­دانند که اخلاق از کجا می ­آید. آدمی از ابتدای خلقتش بر سر دوراهی ­ها قرار داشته و راهی را برگزیده یا به هر حال در راهی گام گذاشته است بی آنکه از پستی و بلندی­ ها و پیچ و خم ­ها و دشواری های راه به درستی خبر داشته باشد. در میان موجودات تنها انسان است که بر صورت الهی آفریده شده است و داعیه اختیار و قدرت دارد. فرشتگان مطیع فرمان الهیند. موجودات طبیعی و حتی حیوانات غیر از انسان نیز از امر تکوینی تبعیت می­ کنند ولی انسان که مخاطب امر و نهی است، هم سر از فرمان می ­پیچد و هم نهی را نشنیده می­ گیرد. درست است که اخلاق آموختنی است اما اخلاقی بودن را بشر نمی­ آموزد یا به دشواری می ­تواند آن را بیاموزد. او از ابتدای خلقتش اخلاقی بوده است. درست بگویم آدمی از ابتدا استعداد اخلاقی بودن و روگرداندن از اخلاق را داشته است. می ­گویند اخلاق امر فردی و وجدانی است و در مسائل اخلاقی هر کس خود باید تصمیم بگیرد که چه بکند و بر سر دو راهی و چند راهی که قرار می ­گیرد کدام راه را انتخاب کند و مسئولیت انتخاب خود را بپذیرد. ولی تجربه آشکار تاریخی نشان می­ دهد که در زمان ­ها و مناطق گوناگون مردمان به یک اندازه استعداد اخلاقی بودن نداشته­ اند. آدمی موجود تنها نیست و از اختیار تام بهره ندارد. او با دیگران است و در فضای خاص زندگی می­ کند. به عبارت دیگر آدمیان در هر جا و هر زمان عالمی دارند و این عالم گاه پریشان و آشفته و و زمانی در تعادل نسبی است. در عالم متعادل که چیزها و اشخاص کم و بیش در جای مناسب قرار دارند، اخلاقی بودن دشواری چندان ندارد و شاید رو کردن به فساد هم آسان نباشد اما آنجا که آشفتگی و پریشانی حاکم است، کار اخلاق دشوار می ­شود. چیز دیگری هم هست. زمان ما زمان نیست­ انگاری است. نیست ­انگاری اینست که آدمی خود میزان حق و خوبی و زیبایی باشد. در این زمان مشکل، مشکلِ بی­ اخلاقی است و نه صرفاً بداخلاقی. شاید بداخلاقی را با تدابیر بتوان درمان کرد اما با بی ­اخلاقی غالب بر جهان چه باید کرد. مهمترین پرسش اخلاقی می­ تواند این پرسش باشد که در جهان بی­ اخلاق چگونه می­ توان اخلاقی زیست. البته داعیه اخلاقی بودن و اخلاقی زیستن حرف دیگری است که گفتنش هیچ دشواری ندارد.

تا پنجاه شصت سال پیش معروف بود که اروپاییان یا پیشروان تجدد از دیگر مردم جهان درستکارتر و امین­ ترند و مواظبت دارند که کار خود را به درستی انجام دهند. شاید این حکم هنوز هم بجا و درست باشد. آیا این درستکاری و امانت و مواظبت در کارها نشانه اخلاقی بودن نیست؟ وقتی در جهان متجدد قانونی که بشر خود آن را وضع می­ کرد اصالت یافت و مردم از آن پیروی کردند، نظم اجتماعی و سیاسی متجدد تحقق یافت و مردمان به آن نظم گردن نهادند ولی پیروی کردن از قانون با پیروی از حکم اخلاقی و دستور وجدان یکی نیست. شاید بتوان گفت که اگر مردمی رعایت قانون را وظیفه خود بدانند، پیرویشان را می ­توان اخلاقی دانست. مع­ هذا در جهان جدید اخلاق بنیاد ندارد. کانت که گفت نیروی اخلاق در دل ماست، سخن بزرگی گفت. به نظر او این نیرو در عقل عملی وجود دارد ولی نگفت عقل عملی چیست. اگر عقل عملی چیزی است که فرمان اخلاقی صادر می ­کند و فرمان اخلاقی به عقل عملی بازمی ­گردد، نمی ­دانیم این عقل را با فرمان اخلاقی بشناسیم یا فرمان اخلاقی را بر آمده از عقل بدانیم اما نکته مهم اینست که چرا گاهی در جاهایی بانگ درون بسیار ضعیف می ­شود و گوش­ ها آن را نمی ­شنوند و فساد دامن می­ گسترد. اخلاق فرع نسبتی مجهول الکنه یا مبدأ عالم و آدم است و البته این نسبت هرگز حتی اگر به مو هم برسد، قطع نمی ­شود. وقتی این نسبت یعنی عهد آدمیان در ذکر و فکر استحکام دارد مردم نیز به هم پیوسته­ اند. اخلاق و احساس تکلیف و فضیلت هم هست اما وقتی عهد سست می ­شود، پیوند نیز در پرده می ­رود و چه بسا که چیزی جز مقداری حرف و عادت از اخلاق نماند. در این صورت رشته الفت و پیوند میان مردمان سست می­ شود و نظم تناسب در اجتماع بر هم می­ خورد و چیزها و اشخاص از  جای خود خارج می ­شوند. از پیش آمدن این وضع باید جلوگیری کرد ولی این جلوگیری چگونه است. این مسئله با اتخاذ تصمیم ­های معمولی حل نمی ­شود بلکه باید بیشتر و بیشتر به آن اندیشید. اخلاق پشتوانه نظم جهان است و اگر نباشد جهان از هم می ­پاشد.

1000 کاراکتر باقی مانده


IMAGE گفتگو با دکتر محمد شاهدی
اهمیت مصرف پروتئین
IMAGE گفتگو با دکتر سید محمد بلورچیان
معجزات سیلیکون در عصر جدید
IMAGE گفتگو با دکتر یوسف ثبوتی
به مردم اعتماد کردیم
IMAGE گفتگو با دکتر رضا داوری اردکانی
غربت فیلسوف بودن
IMAGE گفتگو با دکتر غلامرضا اعوانی
فلسفه در چین

جدید ترین تصاویر

یکصد و نوزدهمین جلسه مجمع عمومی (96/06/30)_8
سومین دوره تجلیل از پژوهشگران جوان برجسته علوم پایه کشور-منتخب فرهنگستان علوم، اردیبهشت96_6
سخنرانی گروه علوم دامپزشکی (96/06/19)_6
سمینار چالش های آموزش زیست شناسی (96/07/13)_8

پخش فیلم