جان باختن تعدادی از هموطنان عزیزمان را در وقوع زلزله غرب کشور تسلیت عرض می کنیم. برای آسیب دیدگان شفای عاجل و برای جانباختگان رحمت و مغفرت الهی مسألت داریم


 

آقای دکتر مهدی زارع عضو وابسته گروه علوم پایه فرهنگستان علوم و استاد پژوهشگاه بین­ المللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله از طرف فرهنگستان علوم ایران در کارگاه منطقه ای اتحادیه فرهنگستان ها و انجمن های علوم آسیا در مورد "تلاش همگانی برای علم، دولت و جامعه برای برای کاهش ریسک و پیامدهای زمین لرزه ها" شرکت کرد و مقاله ارائه داد. این کارگاه از 11 تا 13 اکتبر 2017 در بیشکک قرقیزستان برگزار شد. گزارش سفر و ارائه مقاله آقای دکتر زارع بدین شرح است:

شرح مختصر کارگاه:

بر اساس دعوت به عمل آمده از سوی اتحادیه فرهنگستانها و انجمنهای علوم آسیا AASSA و معرفی استاد محترم جناب آقای دکتر داوری اردکانی، به نمایندگی از سوی فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران در این کارگاه شرکت کردم. این کارگاه از 19 تا 21 مهر 1396 در بیشکک پایتخت قرقیزستان و به میزیانی آکادمی ملی علوم جمهوری قرقیزستان با حضور 30 نفر از متخصصان و استادان برگزار شد. هدف از برگزاری این کارگاه استفاده از توان و ظرفیت فرهنگستانهای علوم برای ایجاد ارتباط بین دانشمندان، جامعه و دولتها در زمینه کاهش ریسک زلزله بود. متخصصان از کشورهای آسیا (عمدتاً از فرهنگستانهای علوم این کشورها) در زمینه های گوناگون زلزله شناسی، مهندسی زلزله، ارتباطات اجتماعی، و استادان علوم زمین تا سیاستگذاری علمی و همگانی سازی علم از کشورهای آسیایی، و بعضی از متخصصان اروپایی که سابقه کار طولانی پژوهشی بر روی منطقه آسیا دارند (مانند پروفسور دکتر جیمز جکسون استاد زمین شناسی دانشگاه کیمبریج) به این نشست دعوت شدند و در طی دو روز به بحث و بررسی در زمینه تجربیات کاهش ریسک و لزوم بازنگری در نقشه های پهنه بندی خطر زلزله در کشورهای گوناگون پرداختند. روز سوم به بازدید از محوطه تاریخی برج بورانا در 60 کیلومتری شرق بیشکک گذشت. این محوطه که محدوده ای تاریخی است و به صورت شهر از قرن هشتم تا هجدهم میلادی (دوم تا دوازدهم هجری) فعال بوده است، دستکم در یک زمین لرزه ویران شد و بخش مهمی از برج بورانا فرو ریخته است. البته ساماندهی و بازسازی محدوده برج از زمان اتحاد جماهیر شوروی از دهه شصت میلادی آغاز شده و از سال 1993 و پس از استقلال کامل جمهوری قرقیزستان از اتحاد شوروی، زیر نظر یونسکو ادامه یافته است. این محوطه از ابتدای دهه 2000 به عنوان محوطه حفاظت شده و میراث جهانی یونسکو شناخته می شود.

اینجانب در روز اول و در مراسم افتتاحیه و بعد از سخنرانی نماینده فرهنگستان علوم قرقیزستان در مورد ارزیابی نقشه های خطر و روند مطالعات پهنه بندی خطر زلزله و ریسک در ایران با ارائه سیر مطالعات در ایران به مدت 40 دقیقه سخنرانی کردم و این ارائه با استقبال و سوالهای متعدد و پاسخهای من مواجه شد که حدود 15 دقیقه ادامه یافت. از طرف فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران اعلام آمادگی کردم که برای همکاری های مشترک دو یا چند جانبه می توانیم برای هدف کاهش ریسک سوانح در کشورهای مربوطه (اعضای اتحادیه فرهنگستان های علوم آسیا) همکاری کنیم.   

اتحادیه فرهنگستان های علوم و انجمن های علمی آسیا

اتحادیه فرهنگستان های علوم و انجمن های علمی آسیا AASSA – The Association of Academies and Societies of Sciences in Asia

در اول ژانویه 2012 (یازدهم دیماه 1390) با ادغام انجمن فرهنگستانهای علوم آسیا  و فدراسیون فرهنگستانها و  انجمنهای علوم آسیا، تشکیل شد. این اتحادیه از 34 عضو در کشورهای قاره های آسیا و اقیانوسیه (از جمله ایران) تشکیل شده است. هم اکنون رئیس این اتحادیه پروفسور یو هان  کیم Kim  از جمهوری کره است که در میهمانی شام در کنار من نشسته بود و ابراز علاقه فراوانی به ارتباط و همکاری با فرهنگستان علوم ما داشت. پروفسور کیم ابراز علاقه می کرد که ارتباطات بین اتحادیه و فرهنگستان علوم ایران به صورت مستقیم و سریع امکان پذیر شود. دلیل برگزار نشست مزبور در بیشکک، نیازی است که به کاهش ریسک زلزله در کشورهای آسیایی به ویژه کشورهای در حال توسعه این منطقه، احساس می شود. این نیاز به ویژه با درک مساله گسترش شهرنشینی، افزایش حاشیه نشینی، و افزایش معرضیت مردمان ساکن در قاره آسیا به انواع سوانح به ویژه زلزله احساس می شود.

فرهنگستان ملی علوم جمهوری قرقیزستان

فرهنگستان ملی علوم جمهوری قرقیزستان، ابتدا بخشی از فرهنگستان علوم اتحاد جماهیر شوروی بوده، و پس از استقلال قرقیزستان (در آسیای مرکزی) از شوروی از ماه دسامبر 1993 (آذر 1372) به صورت مستقل و با نام فعلی به فعالیت پرداخته است. این فرهنگستان هم اکنون به ریاست پروفسور مراد ژوماتائف Murat Dzhumataev   و مستقیماً زیر نظر نخست وزیر جمهوری قرقیزستان فعالیت می کند. گفتگو با بیشتر اعضای این آکادمی صرفا با زبان روسی (و از طریق مترجم) امکان پذیر است، ولی علی رغم این کندی ارتباطی، بسیار به کار و فعالیت مشترک با فرهنگستان علوم ما ابراز علاقه کردند. آکادمی علوم قرقیزستان بر اساس فرمت آکادمی های علوم اقمار اتحاد شوروی مؤسسه بزرگی است که زیر مجموعه آن شامل گروه ها Divisions در زمینه های گوناگون (فیزیک، ریاضی، علوم زمین، شیمی، کشاورزی، زیست شناسی، علوم انسانی و .... ) است. و زیر مجموعه هر گروه مؤسسات پژوهشی مختلف فعالیت می کند (مثلاً مؤسسه زلزله شناسی قرقیزستان، یکی از مؤسسات زیرمجموعه گروه علوم زمین، آکادمی علوم جمهوری قرقیزستان است). ضمناً از زیر بخش های مستقیم حوزه ریاست آکادمی علوم قرقیزستان، می توان به پارک علم و فناوری، اداره انتشارت، و اداره ژورنالهای علمی اشاره نمود. ضمناً با بررسی سابقه فعالیتهای آکادمی علوم قرقیزستان می توان دریافت که بیشتر فعالیتهای راهبردی در این کشور و اکثر همایش های علمی که نقشی کلان در راهبری علم و مسائل کلان ملی در قرقیزستان داشته اند به عنوان بخشی از فعالیت های این آکادمی و در زیر مجموعه آن انجام شده است (مثلاً نشست هایی که در زمینه مسأله آب،  توسعه اقتصادی، کاهش ریسک و ... برگزار شده است).

چکیده سخنرانی ارائه شده در کارگاه بیشکک

در اینجا چکیده ای از متن سخنرانی خود را  که در کارگاه بیشکک ارائه کردم می آورم:

زلزله 1382 بم نشان داد كه ساخت و ساز و گسترش شهرهای ایران نزدیك پهنه گسله می تواند به فاجعه ای در حد زلزله بم یا بیش از آن بیانجامد. تا قبل از زلزله 1382 بم وقتی در مورد ممنوعیت ساخت و ساز در تهران و تبریز هشدار داده می شد، شاهدی امروزی در ایران برای آن قابل ارایه نبود، ولی زلزله بم حجت را تمام كرد. زلزله 5-10-1382 بم از نظر تلفات، مخربترین زلزله قرن اخیر ایران بود. آماری رسمی از سوی ثبت احوال مبنی بر 26271 کشته اعلام شد. هر نوع ساخت و ساز در حریم گسلهای فعال (كه در حاشیه بسیاری از شهرهای ایران قرار دارند) باید ممنوع  شود. حریم گسل برای گسل بم با توجه به طول گسل و قطعات آن حدود یک كیلومتر به سوی شرق و حدود 2 كیلومتر به سوی غرب است و  توصیه می شود كه در بازسازی و توسعه آینده شهر بم چنین محدوده ای صرفاً به توسعه فضای سبز (پارك، زمین ورزشی و ...) اختصاص یابد. لازم است تا نسبت به تعیین حریم گسلهای فعال در هر شهر با مشورت با مؤسسات پژوهشی و كارشناسان زلزله شناسی اقدام لازم صورت پذیرد.

مناطق مختلفی از کشور با خطر نسبی کمتر یا بیشتر در نقشه پهنه بند خطر زلزله در ایران از هم تفکیک شده اند. به عنوان نمونه و مثال می توان به نواری در کشور از جنوب دریاچه ارومیه تا ناحیه سیرجان در استان کرمان اشاره کرد (که زمین شناسان به ان نوار سنندج-سیرجان می گویند) که در آن کمتر بودن خطر نسبی رخداد زمین لرزه محرز است. زمانی که زلزله رخ می ‌دهد سن و تاریخچه گسل و اینکه آخرین زلزله مربوط به هر گسل در چه زمانی رخ داده برای ما مهم است. از سوی دیگر بازگشت و ریتم زلزله ‌ها نیز مهم است به این معنی که اگر زلزله ‌ای در گسلی ایجاد می ‌شود، مشخص شود که حدوداً هر چند سال یک بار  در این گسل چنین زلزله‌ای رخ می‌دهد.  

بناهای 8 تا 12 طبقه یا بلندتری به ویژه در 16 سال گذشته در حال ساخت در پهنه گسل شمال تهران بوده است (در سوهانک، شهرک شهید محلاتی، کاشانک، گلابدره، محله امامزاده قاسم، باغ شاطر، دربند، ولنجک، کوی دانشجو، شمال فرحزاد، حصارک کن و کل ناحیه شمالی منطقه 22) بسیاری بر روی شیب های 30 تا بیش از 70 درجه احداث می شوند! در این شیب ها حتی در شرایط بدون زمین لرزه هم احتمال خطر زمین لغزش و مشکلات دیگر در فصل زمستان در آنها بالاست. در یک زمین لرزه مهم این دامنه های تحت خطر می تواند مشکلات مضاعفی تجربه کنند. در ساخت ساختمان بلند مرتبه و برج بر روی گسل باید توجه کرد که در این نواحی در هنگام یک زمین لرزه علاوه بر امکان گسیختگی مستقیم در سطح زمین، احتمال ایجاد تکانهای بسیار شدید در اثر پالس های پریود بلند در اثر پدیده جهت پذیری در هنگام رخداد زمین لرزه در نزدیکی گسل زمین لرزه، و پدیده "پله پرش" (فلینج) به ویژه بر روی صفحه گسیختگی وجود دارد. تجربیات قبلی در زمین لرزه هایی که در ایران (زلزله 1382 بم)، ترکیه (زلزله های ایزمیت و دوزجه در سال 1378)، ژاپن (زلزله 1373 کوبه)، آمریکا (زلزله های 1368 لوماپریتا، 1371 لندرز و 1372 نورث ریج همگی در ایالت کالیفرنیا)، نیوزیلند (زمین لرزه های 1389 کرایست چرچ)، چین (زلزله 1378 ونچوان)و ... رخ داده و جنبش در نزدیکی گسل در دستگاه های شتاب نگاری ثبت شده است، نشان از آن دارد که پالس های تغییر مکان و تکانهای شدید در هنگام رخداد زمین لرزه با پریودهای طبیعی حدود 0.5 تا 2 ثانیه در موارد متعددی ثبت و تجربه شده و این پریودهای طبیعی مطابق با پریودهای طبیعی نوسان در ساختمانهای حدود 5 تا 20 طبقه است. بنابراین بر اساس دستاورد های علم تاکنون که هر نوع احداث ساختمان بلند و توسعه شهر- به ویژه انبوه سازی و برج سازی- در چنین نواحی بدون شک به توسعه مناطق با ریسک بالا در شهری مانند تهران می افزاید.

تهران را می ‌توان شهری با مخاطرات طبیعی بالقوه دانست، از طرفی طی سال‌ های گذشته، جمعیت ساکن در این نواحی بالقوه مخاطره‌ آمیز رو به افزایش بوده و در سال 1395، حدود 9 میلیون نفر در شب برآورد شده است وقوع زمین لرزه‌ های مخرب تاریخی در محدوده تهران و ری، وقوع و ثبت رخداد خرد زمین لرزه ‌ها در سالهای اخیر و تعیین سن انجام شده در محل ترانشه‌ های حفر شده روی گسل های فعال (که نمایانگر 7 زلزله با بزرگای بین 6.5 تا 7.5 روی گسل شمال تهران است که دو تای آنها در 7000 سال اخیر رخ داده اند) و همچنین ویرانی تمدن قیطریه (بر پایه یافته‌های باستانشناسی زنده یاد دکتر عزت‌الله نگهبان در دهه 40 شمسی) در بازه حدود 3200 سال قبل (که احتمالاً در رخداد زمین لرزه رخ داده است)، همگی نمایانگر فعال بودن پهنه تهران از دیدگاه زمین لرزه و احتمال بالای رخداد یک زمین ‌لرزه مهم بعدی در آن است.

تهران شهری است با ریسک بالا در برابر مخاطرات مختلف. تهران بر روی شبکه گسترده ای از فاضلاب، آب، رودخانه ها و مسیل ها ، جاده های زیر زمینی، خطوط مترو و نفت و بنزین واقع شده است. این در حالی است که ما مسأله جدی بافت فرسوده هم در تهران، به ویژه در بخش های مرکزی و جنوبی شهر، داریم و هر از گاهی حادثه ای در خصوص بافت فرسوده رخ می دهد. گزارش فنی درخصوص چگونگی ساخت مترو موجود است که در سال 1366 تدوین شده است. البته کیفیت این گزارش و میزان مطالعات انجام شده  چندان بالا نیست و کیفیت مطالعات اولیه است. زلزله ای با بزرگای حدود 7 در پهنه تهران قابل انتظار است. ما باید تصویری از هر اتفاق ممکن و حتی به نظر غیر ممکن داشته باشیم تا بتوانیم پیشگیری و در صورت رخداد با آن مقابله کنیم. زلزله با بزرگای 6 را حدوداً هر بیست سال یک بار در پهنه تهران و پیرامون آن شاهد بوده ایم و می توانیم طبق این تجربه تخمین بزنیم که سناریوی بدترین حالت چگونه  قابل تصور است. گرچه نمی توان در مورد رخداد سناریوی مد نظر، به ویژه از نظر زمان رخداد پیش بینی دقیق کنیم، ولی می توان در خصوص چگونگی وقوع آن سناریو در بدترین حالت، پیشگیری لازم را انجام داد. اگر بدانیم که نقاط تمرکز جمعیت در کجاها واقع شده است و پیک ساعات حضورشان را بدانیم می توانیم برای پیشگری و احتمالا مقابله با بحران برنامه ریزی های دقیق تری انجام دهیم. با این داده ها و اطلاعات حتی می توان میزان آسیب وارده را تخمین زد. اکنون  نمی دانیم دقیقا و واقعا چه تعداد افراد ازبین خواهند رفت و چه اندازه آسیب خواهیم دید .

در سابقه مطالعات مربوط به پیش نشانگرهای لرزه ‌ای به ویژه در مواردی مانند زلزله 4 فوریه 1975 "هایچنگ" در چین که با بزرگای 7.3 رخ داد به مدت چند هفته طوفان لرزه ‌ای و به صورت رخداد پیش ‌لرزه‌های با بزرگای متوسط تا شدید (با بیشینه بزرگای بین 5 تا 6) در حال ثبت بود که تعداد آنها به بیش از 7 برابر تعداد معمول چنین زمین ‌لرزه هایی در پیرامون هایچنگ رسید. همین پیش لرزه‌ ها بزرگترین کمک را به پیش بینی رخداد زمین ‌لرزه 1975 هایچنگ کرد. چنین سیکلی از رخداد زمین ‌لرزه‌ها (با بزرگی بین 4 تا 6.5) در همین کشور در سال 1976 قبل از زلزله 23 اوت 1976 سیچوان با بزرگی 7.3، در فاصله زمانی بین 14 ژوئن 1976 تا 23 ژوئن 1976 (در فاصله حدود 40 روز) تکرار شد.

قبل از رخداد زمین ‌لرزه بم 1382 در ایران رخداد زمین ‌لرزه‌ ای با بزرگی 5.3 در تاریخ 13 مرداد 82 و زمین ‌لرزه ‌ای دیگر با بزرگای 5.5 در تاریخ 30 مرداد 82 (حدود 4 ماه و نیم قبل از رخداد زمین لرزه بم) فاصله حدود 130 کیلومتری شرق بم، بین بم و زاهدان و سپس رخداد زلزله ‌ای در روز قبل از رخداد زمین ‌لرزه بم با بزرگای حدود 4.5، مقدمه (پیش نشانگر لرزه ‌ای) بر رخداد زمین‌ لرزه مخرب بم با بزرگای 6.5 در بامداد 5 دی ماه 82 می ‌تواند تلقی شود.

***

روابط عمومی فرهنگستان علوم

1000 کاراکتر باقی مانده


IMAGE گفتگو با دکتر محمد شاهدی
اهمیت مصرف پروتئین
IMAGE گفتگو با دکتر سید محمد بلورچیان
معجزات سیلیکون در عصر جدید
IMAGE گفتگو با دکتر یوسف ثبوتی
به مردم اعتماد کردیم
IMAGE گفتگو با دکتر رضا داوری اردکانی
غربت فیلسوف بودن
IMAGE گفتگو با دکتر غلامرضا اعوانی
فلسفه در چین

جدید ترین تصاویر

افتتاح کتابخانه جدید فرهنگستان علوم (96/4/22)_3
دیدار نوروزی اعضاء و کارمندان با رئیس فرهنگستان علوم_8
دیدار نوروزی اعضاء و کارمندان با رئیس فرهنگستان علوم_2
اولین جلسه شورای همگانی گروه علوم مهندسی درسال 96_5

پخش فیلم